Pháp lệnh Khiếu nại, tố cáo của công dân năm 1991 được Hội đồng Nhà nước ban hành và có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 8 năm 1991, nhằm bảo đảm quyền dân chủ của công dân, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tập thể và quyền, lợi ích hợp pháp của công dân.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh quy định về quyền của công dân trong việc khiếu nại các quyết định hành chính hoặc việc làm trái pháp luật của cơ quan Nhà nước, nhân viên Nhà nước xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Đồng thời, Pháp lệnh điều chỉnh quyền tố cáo của công dân đối với các hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ cơ quan, tổ chức, đơn vị vũ trang nhân dân hoặc cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, tập thể và quyền lợi hợp pháp của công dân. Đối tượng áp dụng bao gồm mọi công dân, cơ quan Nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và đơn vị vũ trang nhân dân trên lãnh thổ Việt Nam.

Nguyên tắc chung trong giải quyết khiếu nại, tố cáo

• Cơ quan Nhà nước có thẩm quyền có trách nhiệm giải quyết kịp thời, khách quan, đúng pháp luật; xử lý nghiêm minh người vi phạm, áp dụng các biện pháp ngăn chặn thiệt hại và bảo đảm quyết định giải quyết được thi hành nghiêm chỉnh.
• Khiếu nại, tố cáo và việc giải quyết phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật. Nghiêm cấm mọi hành vi can thiệp trái pháp luật vào quá trình này.
• Người bị thiệt hại do quyết định hoặc việc làm trái pháp luật có quyền được khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp và được bồi thường thiệt hại theo quy định.
• Nghiêm cấm hành vi cản trở, trả thù người khiếu nại, tố cáo; bao che cho người bị khiếu nại, tố cáo; kích động, cưỡng ép khiếu nại, tố cáo sai sự thật hoặc lợi dụng quyền này để vu khống, xuyên tạc gây hại.

Quy định về giải quyết khiếu nại của công dân

• Quyền và nghĩa vụ của người khiếu nại: Người khiếu nại có quyền tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp để gửi đơn, trực tiếp trình bày khiếu nại; nhận quyết định giải quyết; được khôi phục quyền lợi và bồi thường thiệt hại. Đồng thời, có nghĩa vụ trình bày trung thực, cung cấp đầy đủ thông tin, tài liệu liên quan và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung trình bày.
• Quyền và nghĩa vụ của người bị khiếu nại: Có quyền đưa ra bằng chứng chứng minh tính hợp pháp của quyết định hoặc hành vi bị khiếu nại; nhận quyết định giải quyết và kiến nghị xem xét lại. Có nghĩa vụ tự xem xét lại quyết định, hành vi của mình để trả lời bằng văn bản; giải trình với cơ quan thẩm quyền và chấp hành nghiêm chỉnh quyết định giải quyết đã có hiệu lực.
• Thẩm quyền giải quyết khiếu nại:
  • Thủ trưởng cơ quan có trách nhiệm giải quyết khiếu nại đối với quyết định, việc làm của chính mình hoặc của nhân viên thuộc quyền quản lý trực tiếp.
  • Chánh thanh tra cấp huyện, Chánh thanh tra Sở giải quyết khiếu nại mà Chủ tịch UBND cấp xã hoặc thủ trưởng cơ quan chuyên môn cấp dưới đã giải quyết nhưng đương sự còn khiếu nại, hoặc khi phát hiện tình tiết mới, dấu hiệu vi phạm pháp luật.
  • Chánh thanh tra cấp tỉnh, Chánh thanh tra Bộ giải quyết khiếu nại đối với các quyết định giải quyết lần đầu của Chủ tịch UBND cấp huyện, Giám đốc Sở hoặc thủ trưởng cơ quan thuộc Bộ.
  • Chủ tịch UBND cấp huyện, Giám đốc Sở, Chủ tịch UBND cấp tỉnh, Bộ trưởng ra quyết định giải quyết cuối cùng khi có kháng nghị của tổ chức thanh tra cấp trên trực tiếp hoặc phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật.
  • Tổng thanh tra Nhà nước xem xét, ra quyết định cuối cùng đối với khiếu nại thuộc thẩm quyền quản lý chuyên ngành của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan thuộc Hội đồng Bộ trưởng hoặc Chủ tịch UBND cấp tỉnh.
• Thủ tục và thời hạn giải quyết khiếu nại:
  • Thời hiệu khiếu nại là 06 tháng kể từ ngày nhận được quyết định hành chính hoặc có hành vi trái pháp luật.
  • Không giải quyết khiếu nại trong các trường hợp: Hết thời hiệu mà không có lý do chính đáng; người khiếu nại mất năng lực hành vi dân sự mà không có người đại diện hợp pháp; vụ việc đã có quyết định giải quyết cuối cùng.
  • Thời hạn thụ lý và thông báo cho người khiếu nại là 10 ngày kể từ ngày nhận đơn.
  • Thời hạn giải quyết khiếu nại lần đầu không quá 30 ngày; các lần tiếp theo không quá 60 ngày kể từ ngày nhận được khiếu nại hoặc kháng nghị.
  • Quyết định giải quyết khiếu nại phải được lập thành văn bản, ghi rõ căn cứ pháp luật, nội dung sự việc và gửi cho các bên liên quan trong thời hạn quy định.

Quy định về giải quyết tố cáo của công dân

• Quyền và nghĩa vụ của người tố cáo: Có quyền gửi đơn hoặc trực tiếp tố cáo (đơn phải ghi rõ họ tên, địa chỉ); yêu cầu giữ bí mật thông tin cá nhân, bút tích; yêu cầu thông báo kết quả giải quyết. Có nghĩa vụ trình bày trung thực và chịu trách nhiệm về nội dung tố cáo cùng các bằng chứng đưa ra.
• Quyền và nghĩa vụ của người bị tố cáo: Có quyền đưa ra bằng chứng bác bỏ nội dung tố cáo; được khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm và yêu cầu xử lý người cố tình tố cáo sai sự thật. Có nghĩa vụ có mặt theo yêu cầu của cơ quan thẩm quyền và chấp hành nghiêm chỉnh quyết định xử lý.
• Thẩm quyền giải quyết tố cáo:
  • Tố cáo nhân viên do thủ trưởng cơ quan quản lý trực tiếp giải quyết; tố cáo thủ trưởng do thủ trưởng cấp trên trực tiếp giải quyết.
  • Tố cáo hành vi vi phạm hành chính do cơ quan có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính giải quyết; tố cáo hành vi phạm tội do cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát nhân dân giải quyết.
  • Các tổ chức thanh tra Nhà nước giải quyết tố cáo khi phát hiện việc giải quyết của cấp dưới có dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc có tình tiết mới.
  • Tổng thanh tra Nhà nước giải quyết tố cáo đối với Bộ trưởng, Chủ tịch UBND cấp tỉnh. Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng xem xét, quyết định đối với việc giải quyết của Tổng thanh tra Nhà nước khi có dấu hiệu vi phạm hoặc tình tiết mới.
• Thủ tục giải quyết tố cáo:
  • Cơ quan tiếp nhận phải thụ lý trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày nhận được tố cáo. Trường hợp không thuộc thẩm quyền phải kịp thời chuyển cho cơ quan có thẩm quyền giải quyết.
  • Cơ quan giải quyết phải bảo đảm bí mật tuyệt đối cho người tố cáo; nghiêm cấm việc tiết lộ danh tính hoặc chuyển đơn tố cáo cho đối tượng bị tố cáo.
  • Thời hạn giải quyết tố cáo không quá 60 ngày; đối với vụ việc phức tạp có thể gia hạn nhưng không quá 60 ngày.
  • Người tố cáo có quyền tố cáo lên cấp trên trực tiếp nếu quá thời hạn quy định mà vụ việc không được giải quyết hoặc việc giải quyết không đúng pháp luật.

Quản lý nhà nước và giám sát công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo

• Hội đồng Bộ trưởng thống nhất quản lý công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo trong phạm vi cả nước. Tổng thanh tra Nhà nước thực hiện quyền thanh tra đối với các cấp, các ngành trong việc thực hiện pháp luật về khiếu nại, tố cáo.
• Ủy ban nhân dân các cấp và Thủ trưởng các bộ, ngành quản lý, đôn đốc, kiểm tra việc giải quyết khiếu nại, tố cáo thuộc phạm vi địa phương, ngành mình; định kỳ báo cáo tình hình trước Hội đồng Nhà nước và Hội đồng nhân dân cùng cấp.
• Viện kiểm sát nhân dân các cấp thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các cơ quan Nhà nước trong công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân.
• Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên và Ban thanh tra nhân dân có trách nhiệm giám sát, tuyên truyền, giáo dục nhân dân thực hiện nghiêm chỉnh các quy định pháp luật về khiếu nại, tố cáo.

Khen thưởng và xử lý vi phạm

• Cơ quan, tổ chức, cá nhân có thành tích trong giải quyết khiếu nại, tố cáo hoặc người tố cáo có công ngăn ngừa thiệt hại cho Nhà nước, tập thể và công dân được khen thưởng theo quy định.
• Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn để cản trở, trả thù người khiếu nại, tố cáo; bao che người bị khiếu nại, tố cáo; không chấp hành quyết định giải quyết; hoặc người cố tình kích động, vu khống, tố cáo sai sự thật thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại phải bồi thường.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Khiếu nại, tố cáo của công dân năm 1991 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 8 năm 1991. Pháp lệnh này thay thế Pháp lệnh quy định việc xét và giải quyết các khiếu nại, tố cáo của công dân ngày 27 tháng 11 năm 1981. Mọi quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ.