Nghị định số 38-HĐBT được Hội đồng Bộ trưởng ban hành năm 1991 nhằm hướng dẫn thi hành chi tiết Pháp lệnh Khiếu nại, tố cáo của công dân. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho việc giải quyết các tranh chấp hành chính, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân trước các quyết định hành chính hoặc hành vi trái pháp luật của cơ quan nhà nước và cán bộ, công chức khi thi hành công vụ.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định áp dụng đối với mọi công dân thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo trước cơ quan Nhà nước có thẩm quyền; các cơ quan, tổ chức, cán bộ, nhân viên Nhà nước có trách nhiệm tiếp nhận, thụ lý và giải quyết khiếu nại, tố cáo. Văn bản cũng điều chỉnh các khiếu nại liên quan đến tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và các lĩnh vực đặc thù như quốc phòng, an ninh.

Quy định chi tiết về quyền khiếu nại và thủ tục tiếp nhận đơn

• Quyền khiếu nại và người đại diện: Công dân thực hiện quyền khiếu nại đối với quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính xâm phạm trực tiếp đến quyền lợi của mình. Đối với người ốm đau, già yếu, khuyết tật hoặc chưa thành niên, người mắc bệnh tâm thần, việc khiếu nại được thực hiện thông qua người đại diện hợp pháp (cha, mẹ, vợ, chồng, anh chị em ruột đã thành niên, người đỡ đầu hoặc người giám hộ) và phải được Ủy ban nhân dân cấp cơ sở xác nhận.
• Yêu cầu đối với đơn khiếu nại: Đơn phải ghi rõ họ tên, tuổi, địa chỉ của người khiếu nại; thông tin người bị khiếu nại; nội dung sự việc, chứng cứ và yêu cầu giải quyết. Trường hợp nhiều người cùng khiếu nại về một sự việc thì từng người phải ký tên vào đơn hoặc cử đại diện trình bày trực tiếp.
• Xử lý đơn chưa rõ ràng và địa điểm tiếp nhận: Nếu nội dung đơn chưa rõ ràng, cơ quan có thẩm quyền yêu cầu bổ sung hoặc lập biên bản ghi nhận lời trình bày có chữ ký xác nhận của hai bên. Việc tiếp nhận và giải quyết khiếu nại bắt buộc phải thực hiện tại trụ sở cơ quan Nhà nước.
• Thời hiệu khiếu nại: Thực hiện theo quy định của Pháp lệnh. Trường hợp gặp trở ngại khách quan (thiên tai, địch họa, đi công tác xa, học tập ở nước ngoài), thời gian trở ngại không tính vào thời hiệu và phải được cơ quan quản lý hoặc UBND cấp cơ sở xác nhận.
• Xử lý đơn không thuộc thẩm quyền: Trong vòng 10 ngày kể từ ngày nhận đơn, nếu không thuộc thẩm quyền, cơ quan nhận đơn phải thông báo cho đại biểu Quốc hội hoặc đại biểu Hội đồng nhân dân (nếu họ chuyển đơn đến) và hướng dẫn người khiếu nại gửi đúng nơi quy định.

Phân định thẩm quyền giải quyết khiếu nại các cấp

• Cấp cơ sở và cấp huyện: Chủ tịch UBND xã, phường, thị trấn và thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc UBND huyện giải quyết khiếu nại đối với quyết định, hành vi của mình hoặc cán bộ thuộc quyền quản lý. Chánh thanh tra huyện giải quyết theo thẩm quyền thanh tra. Chủ tịch UBND huyện giải quyết khiếu nại đối với quyết định của mình và ra quyết định giải quyết cuối cùng đối với các vụ việc Chánh thanh tra huyện đã giải quyết nhưng còn khiếu nại hoặc có kháng nghị.
• Cấp sở và cấp tỉnh: Chánh thanh tra sở và Giám đốc sở giải quyết khiếu nại trong phạm vi quản lý. Giám đốc sở ra quyết định giải quyết cuối cùng đối với các vụ việc do Chánh thanh tra sở đã giải quyết. Ở cấp tỉnh, Chánh thanh tra tỉnh và Chủ tịch UBND tỉnh thực hiện thẩm quyền tương tự, trong đó Chủ tịch UBND tỉnh ra quyết định giải quyết cuối cùng đối với các vụ việc Chánh thanh tra tỉnh đã giải quyết.
• Cấp Bộ và Trung ương: Chánh thanh tra Bộ, cơ quan thuộc Hội đồng Bộ trưởng giải quyết khiếu nại thuộc phạm vi quản lý. Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ xem xét và ra quyết định giải quyết cuối cùng đối với các quyết định của Chánh thanh tra Bộ hoặc khi có kháng nghị của Tổng thanh tra Nhà nước. Tổng thanh tra Nhà nước giải quyết khiếu nại đối với quyết định của chính mình và quyết định này là quyết định cuối cùng.

Thủ tục giải quyết khiếu nại và chế định kháng nghị

• Quy trình thụ lý và ban hành quyết định: Cơ quan có thẩm quyền phải thụ lý, xác minh, thu thập chứng cứ lập hồ sơ vụ việc. Quyết định giải quyết phải nêu rõ trách nhiệm bồi thường thiệt hại (nếu có) và phải được gửi cho các bên liên quan trong vòng 10 ngày kể từ ngày ký.
• Thời hạn và căn cứ kháng nghị: Thời hạn kháng nghị quyết định giải quyết khiếu nại tối đa là 01 năm kể từ ngày ký quyết định. Căn cứ kháng nghị bao gồm việc phát hiện tình tiết mới (chứng cứ đã có nhưng chưa được phát hiện khi giải quyết) hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật (áp dụng sai luật, vi phạm thủ tục gây thiệt hại).
• Thi hành quyết định giải quyết khiếu nại: Quyết định đã có hiệu lực pháp luật phải được tôn trọng và chấp hành nghiêm chỉnh. Cá nhân không thi hành sẽ bị xử lý kỷ luật hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Người lợi dụng quyền khiếu nại để gây rối trật tự công cộng sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Quy định về tố cáo và giải quyết tố cáo

• Hình thức và nội dung tố cáo: Công dân có thể tố cáo bằng đơn hoặc trực tiếp trình bày. Đơn tố cáo phải ghi rõ họ tên, địa chỉ người tố cáo, người bị tố cáo và hành vi vi phạm. Đối với tố cáo nặc danh (không rõ họ tên, địa chỉ) nhưng có nội dung rõ ràng, chứng cứ cụ thể thì thủ trưởng cơ quan có thẩm quyền quyết định việc xem xét, xác minh.
• Thời hạn chuyển đơn và thụ lý tố cáo: Nếu không thuộc thẩm quyền, cơ quan nhận đơn phải chuyển cho cơ quan có thẩm quyền trong vòng 10 ngày. Trường hợp khẩn cấp đe dọa tính mạng, tài sản thì phải báo ngay cho cơ quan công an hoặc UBND nơi gần nhất để ngăn chặn. Nếu thuộc thẩm quyền, cơ quan phải ra quyết định thụ lý trong vòng 10 ngày và thông báo cho người tố cáo.
• Xác minh và thông báo kết quả: Cơ quan giải quyết phải thu thập chứng cứ, lập hồ sơ, ban hành kết luận hoặc quyết định xử lý. Trong vòng 10 ngày kể từ ngày có kết luận, phải thông báo kết quả cho người tố cáo. Nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm, phải chuyển ngay hồ sơ cho cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp.

Quản lý nhà nước về công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo

• Trách nhiệm của Tổng thanh tra Nhà nước: Giúp Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng quản lý thống nhất công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo trên phạm vi cả nước; hướng dẫn, thanh tra, kiểm tra các ngành, các cấp và thực hiện chế độ báo cáo định kỳ lên Hội đồng Nhà nước, Hội đồng Bộ trưởng.
• Trách nhiệm của Bộ trưởng và Chủ tịch UBND cấp tỉnh: Tổ chức tốt công tác tiếp dân, bố trí cán bộ đủ năng lực, phẩm chất; thực hiện chế độ báo cáo định kỳ 3 tháng một lần về tình hình giải quyết khiếu nại, tố cáo gửi Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và Tổng thanh tra Nhà nước.
• Vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc: Thủ trưởng các cấp, các ngành có trách nhiệm tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên và Thanh tra nhân dân giám sát hoạt động giải quyết khiếu nại, tố cáo; có quyền kiến nghị xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình giải quyết.

Khen thưởng, xử lý vi phạm và điều khoản thi hành

• Khen thưởng và kỷ luật: Cơ quan, tổ chức, cá nhân có thành tích hoặc người tố cáo có công ngăn ngừa thiệt hại được khen thưởng. Người vi phạm quyền khiếu nại, tố cáo hoặc thiếu trách nhiệm trong giải quyết sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời phải bồi thường thiệt hại nếu có.
• Hướng dẫn đặc thù: Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Bộ trưởng Bộ Nội vụ sau khi thống nhất với Tổng thanh tra Nhà nước có trách nhiệm hướng dẫn chi tiết việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong lực lượng quân đội và công an.
• Quy định chuyển tiếp: Các khiếu nại, tố cáo phát sinh trước ngày 01 tháng 8 năm 1991 đang trong quá trình giải quyết thì tiếp tục áp dụng các quy định của Pháp lệnh Khiếu nại, tố cáo ngày 02 tháng 5 năm 1991 để giải quyết.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 38-HĐBT năm 1991 có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành và thay thế hoàn toàn Nghị định số 58-HĐBT ngày 29 tháng 3 năm 1982 của Hội đồng Bộ trưởng. Các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ.