Nghị định 10-HĐBT được ban hành năm 1982 bởi Hội đồng Bộ trưởng quy định chi tiết về việc phân loại đầu tư vốn và phân cấp quản lý các hệ thống đường bộ trên phạm vi cả nước. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho việc tổ chức, phân định rõ ràng trách nhiệm quản lý nhà nước và nguồn vốn đầu tư đối với từng cấp đường bộ tại Việt Nam trong giai đoạn đầu thập niên 80.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định áp dụng đối với toàn bộ hệ thống đường bộ trong cả nước, bao gồm cả đường xe cơ giới và đường xe thô sơ, được xác định là tài sản xã hội chủ nghĩa. Đối tượng chịu sự điều chỉnh và có trách nhiệm thi hành bao gồm Bộ Giao thông vận tải, Ủy ban nhân dân các cấp, các ngành, các đơn vị kinh tế, quốc phòng và mọi công dân trong việc bảo vệ, giữ gìn hệ thống giao thông đường bộ và chấp hành nghiêm chỉnh luật lệ quản lý giao thông vận tải.

Phân loại hệ thống đường bộ toàn quốc

Hệ thống đường bộ nước ta được phân chia cụ thể thành 6 hệ thống chính với các ký hiệu và tính chất đặc trưng như sau:

• Hệ thống đường quốc lộ (ký hiệu QL): Là các trục lộ chính của mạng lưới đường bộ toàn quốc, đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phục vụ lợi ích kinh tế, chính trị, văn hóa và quốc phòng. Tuyến đường này kết nối Thủ đô với các trung tâm hành chính cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, đặc khu, các đầu mối giao thông trọng điểm quốc gia hoặc kết nối trực tiếp với các nước láng giềng.
• Hệ thống đường tỉnh, thành phố, đặc khu (gọi tắt là đường tỉnh, ký hiệu ĐT): Là các trục đường chính nằm trong phạm vi một tỉnh hoặc kết nối liên tỉnh, nối liền tỉnh với các đầu mối giao thông quan trọng khác nhằm phục vụ phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa và bảo đảm trị an của địa phương.
• Hệ thống đường huyện (ký hiệu ĐH): Là các tuyến đường chính nằm trong phạm vi một huyện hoặc kết nối giữa các huyện liền kề, phục vụ chủ yếu cho nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội và an ninh trật tự của huyện.
• Hệ thống đường xã (ký hiệu ĐX): Là các tuyến đường nội bộ xã hoặc nối liền các xã lân cận, đường dẫn ra đồng ruộng, khu sản xuất hoặc kết nối vào các hệ thống đường lớn hơn, phục vụ trực tiếp cho hoạt động sản xuất nông nghiệp và đời sống dân sinh tại địa phương.
• Hệ thống đường đô thị (ký hiệu ĐĐT): Bao gồm toàn bộ các loại đường phố và đường giao thông (ngoại trừ các đoạn quốc lộ đi qua) nằm trong phạm vi nội thành, nội thị của các thành phố, thị xã, thị trấn. Tiêu chuẩn phân loại chi tiết đường đô thị do Bộ Giao thông vận tải phối hợp với Bộ Xây dựng và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thống nhất ban hành.
• Hệ thống đường chuyên dùng (ký hiệu CD): Là các tuyến đường phục vụ riêng cho nhu cầu vận chuyển chuyên biệt của một hoặc nhiều cơ quan, xí nghiệp, công trường, nông lâm trường, khu kinh tế mới, vùng định canh định cư, cơ sở quốc phòng, ga tàu, bến cảng, kho bãi hoặc đường nội bộ của các đơn vị.

Thẩm quyền phân loại và điều chỉnh các loại đường

Nghị định phân định rõ thẩm quyền quyết định phân loại và điều chỉnh các tuyến đường bộ theo các cấp quản lý:

• Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải có thẩm quyền quyết định đối với hệ thống đường quốc lộ.
• Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền quyết định đối với hệ thống đường tỉnh, đường đô thị và đường chuyên dùng trên địa bàn.
• Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện có thẩm quyền quyết định đối với hệ thống đường huyện và đường xã.

Nguyên tắc chung về vốn quản lý và sửa chữa đường bộ

Nguồn vốn dành cho công tác quản lý và sửa chữa đường bộ (bao gồm sửa chữa lớn, sửa chữa vừa và sửa chữa thường xuyên) được phân bổ dựa trên định mức và kế hoạch cụ thể của từng tuyến đường. Bộ Giao thông vận tải chịu trách nhiệm cân đối đối với hệ thống quốc lộ, trong khi Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chịu trách nhiệm đối với đường tỉnh, đường đô thị và các loại đường địa phương khác. Nhà nước thực hiện cân đối toàn diện về lao động, vật tư và thiết bị cho công tác này. Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Giao thông vận tải ban hành quy định chi tiết về chế độ cấp phát vốn phù hợp với phân cấp quản lý.

Quy định chi tiết về đầu tư vốn và phân cấp quản lý từng hệ thống đường

Nghị định thiết lập cơ chế đầu tư và quản lý riêng biệt cho từng loại đường nhằm tối ưu hóa hiệu quả khai thác và bảo trì:

• Đối với hệ thống đường quốc lộ: Toàn bộ vốn đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý và sửa chữa do Ngân sách Trung ương bảo đảm. Bộ Giao thông vận tải trực tiếp sử dụng nguồn kinh phí này để tổ chức thực hiện theo kế hoạch nhà nước, đồng thời xây dựng quy hoạch, kế hoạch làm mới, sửa chữa và phân bổ vốn cho các địa phương thực hiện. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm phối hợp sửa chữa, xây dựng và bảo vệ an toàn giao thông đối với các đoạn quốc lộ đi qua địa bàn theo chỉ tiêu và nguồn vốn được phân bổ.
• Đối với hệ thống đường tỉnh: Do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trực tiếp quản lý thông qua sự tham mưu của các Sở, Ty Giao thông vận tải. Ngân sách cấp tỉnh chịu trách nhiệm đài thọ toàn bộ chi phí xây dựng, quản lý và sửa chữa. Trường hợp địa phương gặp khó khăn về ngân sách, Ủy ban nhân dân tỉnh báo cáo Hội đồng Bộ trưởng xem xét trợ cấp sau khi có ý kiến đồng thuận từ Bộ Giao thông vận tải. Kế hoạch hàng năm phải được Hội đồng Bộ trưởng phê chuẩn.
• Đối với hệ thống đường huyện: Do cơ quan giao thông cấp huyện trực tiếp quản lý. Toàn bộ nguồn vốn đầu tư, sửa chữa do ngân sách địa phương tự đài thọ. Kế hoạch quản lý, xây dựng hàng năm của huyện phải thông qua các Sở, Ty Giao thông vận tải để trình Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xét duyệt.
• Đối với hệ thống đường xã: Thực hiện theo phương châm tự làm, tự quản lý là chính. Xã tự đầu tư vốn và nhân công để thực hiện các công tác xây dựng, sửa chữa trong phạm vi địa bàn. Trong trường hợp cần thiết, Ủy ban nhân dân cấp huyện hoặc cấp tỉnh sẽ hỗ trợ một phần vốn, vật tư, thiết bị và giao cơ quan chuyên môn hướng dẫn kỹ thuật. Ủy ban nhân dân xã phải phân công một ủy viên chuyên trách phụ trách công tác giao thông vận tải.
• Đối với hệ thống đường đô thị: Ngân sách địa phương chịu trách nhiệm đài thọ toàn bộ chi phí đầu tư, sửa chữa. Đối với các tuyến đường phố chính tại các thành phố lớn có chi phí vượt quá khả năng cân đối của địa phương, Ủy ban nhân dân thành phố được phép đề nghị Hội đồng Bộ trưởng hỗ trợ kinh phí. Trách nhiệm quản lý cụ thể được phân định rõ giữa hai ngành: Ngành giao thông vận tải quản lý, khai thác, sửa chữa và xây dựng nền đường, mặt đường, cầu, hệ thống biển báo, cọc tiêu; Ngành xây dựng quản lý hè phố, bó vỉa, hệ thống chiếu sáng công cộng, cấp thoát nước và cây xanh đô thị. Các cơ quan khi thi công công trình liên quan đến đường đô thị bắt buộc phải có sự đồng ý của Sở, Ty Giao thông vận tải địa phương.
• Đối với hệ thống đường chuyên dùng: Về nguồn vốn, nếu đường do một đơn vị sử dụng thì đơn vị đó tự đài thọ; nếu nhiều đơn vị cùng sử dụng thì các bên cùng phối hợp đóng góp kinh phí (Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định mức phân bổ cụ thể). Về quản lý, đơn vị sử dụng tự chịu trách nhiệm bảo trì, sửa chữa; trường hợp cần thiết có thể đề nghị cơ quan giao thông nhà nước đảm nhận hoặc chuyển thành đường địa phương nếu có nhiều đơn vị cùng sử dụng chung. Tất cả các tuyến đường chuyên dùng bắt buộc phải đăng ký hồ sơ quản lý với Sở, Ty Giao thông vận tải địa phương theo quy định của Bộ Giao thông vận tải.

Tổ chức thực hiện và hiệu lực thi hành

Bộ Giao thông vận tải có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Ủy ban Xây dựng cơ bản Nhà nước, Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng và các cơ quan liên quan hướng dẫn chi tiết việc thi hành Nghị định này. Thủ trưởng các Bộ, Ủy ban Nhà nước, các cơ quan thuộc Hội đồng Bộ trưởng và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc các quy định.

Nghị định 10-HĐBT có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành năm 1982. Nghị định này chính thức bãi bỏ Nghị định số 82-CP ngày 1 tháng 8 năm 1962 của Hội đồng Chính phủ cùng tất cả các quy định trước đây trái với tinh thần của Nghị định này.