Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14433:2025 (hoàn toàn tương đương với ISO 22579:2020) quy định phương pháp xác định hàm lượng fructan trong thức ăn công thức dành cho trẻ sơ sinh và sản phẩm dinh dưỡng dành cho người lớn. Phương pháp này sử dụng kỹ thuật sắc ký trao đổi anion hiệu năng cao kết hợp với detector đo dòng xung (HPAEC-PAD) sau khi mẫu đã được xử lý bằng các enzym đặc hiệu.

Phạm vi áp dụng và đối tượng của tiêu chuẩn

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các phòng thử nghiệm, cơ quan kiểm định chất lượng và các tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc kiểm tra, giám sát hàm lượng dinh dưỡng trong thực phẩm. Đối tượng áp dụng cụ thể bao gồm:

• Thức ăn công thức dành cho trẻ sơ sinh (infant formula) dạng bột hoặc dạng lỏng.
• Sản phẩm dinh dưỡng dành cho người lớn (adult nutritionals) dạng bột hoặc dạng lỏng.
• Các nguyên liệu và sản phẩm thực phẩm có bổ sung fructan (bao gồm oligofructose và inulin) trong phạm vi đo quy định của phương pháp.

Nguyên lý của phương pháp xác định fructan

Phương pháp xác định fructan theo TCVN 14433:2025 dựa trên nguyên lý thủy phân chọn lọc bằng enzym và phân tích sắc ký:

• Hòa tan và chiết xuất: Mẫu thử được hòa tan trong nước ấm để chiết xuất toàn bộ lượng fructan và các đường tự do có mặt trong mẫu.
• Xử lý bằng enzym: Mẫu được xử lý bằng hỗn hợp enzym đặc hiệu bao gồm sucrase, maltase và amyloglucosidase để phân hủy các đường sucrose, maltose và tinh bột thành các monosaccharide tương ứng (glucose và fructose), đồng thời giữ nguyên cấu trúc của fructan.
• Thủy phân fructan: Sau khi loại bỏ hoặc xác định lượng đường tự do ban đầu, fructan trong mẫu được thủy phân hoàn toàn bằng enzym fructanase (endofructanase và exofructanase) giải phóng ra glucose và fructose.
• Phân tích HPAEC-PAD: Hàm lượng glucose và fructose giải phóng từ fructan được xác định bằng phương pháp sắc ký trao đổi anion hiệu năng cao kết hợp detector đo dòng xung (HPAEC-PAD). Hàm lượng fructan tổng số được tính toán dựa trên lượng fructose và glucose giải phóng sau khi đã trừ đi lượng đường tự do ban đầu.

Yêu cầu về thiết bị, dụng cụ và hóa chất

Để đảm bảo độ chính xác và độ lặp lại của phép đo, tiêu chuẩn đưa ra các yêu cầu nghiêm ngặt về trang thiết bị và hóa chất sử dụng:

• Hóa chất và thuốc thử: Sử dụng các enzym có độ tinh khiết cao, không lẫn tạp chất hoạt tính khác có thể ảnh hưởng đến kết quả. Các chất chuẩn bao gồm fructose, glucose, sucrose và fructan chuẩn có độ tinh khiết đã được chứng nhận. Nước dùng trong phân tích phải là nước siêu tinh khiết (độ dẫn điện cực thấp).
• Thiết bị sắc ký: Hệ thống HPAEC-PAD được trang bị bơm cao áp không kim loại, bộ tiêm mẫu tự động hoặc thủ công, cột trao đổi anion hiệu năng cao chuyên dụng cho phân tích carbohydrate, và detector đo dòng xung với điện cực làm việc bằng vàng.
• Thiết bị phụ trợ: Bể cách thủy kiểm soát nhiệt độ chính xác, máy ly tâm tốc độ cao, cân phân tích có độ chính xác đến 0,1 mg, và các loại pipet, bình định mức đạt tiêu chuẩn phòng thí nghiệm.

Quy trình phân tích chi tiết

Quy trình thực hiện phép thử được tiến hành qua các bước chuẩn hóa sau:

• Chuẩn bị mẫu thử: Cân một lượng mẫu xác định, hòa tan hoàn toàn trong nước ấm, lắc đều và định mức đến thể tích phù hợp.
• Tiến hành phản ứng enzym: Ủ mẫu với các dung dịch enzym ở nhiệt độ và thời gian quy định để đảm bảo quá trình thủy phân các đường không phải fructan diễn ra hoàn toàn. Tiếp tục ủ với enzym fructanase để thủy phân fructan.
• Chuẩn bị dung dịch chuẩn: Xây dựng đường chuẩn của glucose và fructose với các nồng độ khác nhau để phục vụ cho việc định lượng.
• Chạy sắc ký: Tiêm dung dịch mẫu sau thủy phân và dung dịch chuẩn vào hệ thống HPAEC-PAD dưới các điều kiện vận hành tối ưu (tốc độ dòng, chương trình dung môi rửa giải bằng natri hydroxyd và natri acetat).

Tính toán và biểu thị kết quả

Hàm lượng fructan trong mẫu được tính toán dựa trên diện tích pic thu được từ sắc ký đồ của mẫu thử so với đường chuẩn của glucose và fructose. Công thức tính toán phải tính đến các yếu tố pha loãng, khối lượng mẫu cân, và hệ số chuyển đổi từ monosaccharide tự do sang fructan khan (thường sử dụng hệ số hiệu chỉnh nước đối với liên kết glycosid). Kết quả cuối cùng được biểu thị bằng gam fructan trên 100 gam mẫu (g/100g) hoặc theo đơn vị phù hợp với yêu cầu ghi nhãn sản phẩm.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14433:2025 có hiệu lực kể từ ngày ban hành theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Tiêu chuẩn này cung cấp một phương pháp phân tích chuẩn hóa, có độ tin cậy cao, giúp các nhà sản xuất và cơ quan quản lý kiểm soát chặt chẽ hàm lượng chất xơ hòa tan fructan trong các sản phẩm dinh dưỡng công thức trên thị trường Việt Nam.