Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11954:2017 (hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ISO 3005:1978) về Vật liệu dệt - Xác định sự thay đổi kích thước của vải bởi hơi nước tự do quy định phương pháp thử nghiệm nhằm xác định độ co hoặc độ giãn của các loại vải khi chịu tác động trực tiếp từ hơi nước trong trạng thái không bị gò bó.

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân, phòng thử nghiệm hoạt động trong lĩnh vực dệt may, sản xuất và kiểm định chất lượng xơ, sợi, vải. Đối tượng áp dụng trực tiếp của phương pháp này là các loại vải dệt thoi và vải dệt kim, giúp đánh giá độ ổn định kích thước của nguyên liệu trước khi đưa vào quy trình cắt may công nghiệp.

Nguyên lý của phương pháp thử nghiệm

• Mẫu thử vải được đo kích thước trong môi trường điều hòa tiêu chuẩn trước khi tiến hành xử lý.
• Mẫu thử sau đó được cho tiếp xúc trực tiếp với hơi nước tự do (không chịu bất kỳ lực căng hay gò bó cơ học nào) trong một khoảng thời gian quy định để các sợi vải tự do co giãn.
• Sau khi xử lý bằng hơi nước, mẫu thử được điều hòa lại trong cùng một môi trường tiêu chuẩn và tiến hành đo lại kích thước để xác định tỷ lệ phần trăm thay đổi.

Thiết bị và dụng cụ thử nghiệm

• Thiết bị tạo hơi nước: Phải đảm bảo cung cấp lượng hơi nước bão hòa ổn định, phân bố đều khắp bề mặt mẫu thử mà không tạo ra áp lực cơ học lên vải.
• Khung đỡ mẫu: Thiết kế chuyên dụng để giữ mẫu thử ở trạng thái phẳng nhưng hoàn toàn tự do, không bị kéo căng trong suốt quá trình tiếp xúc với hơi nước.
• Thước đo tiêu chuẩn: Có độ chính xác cao (tối thiểu đến 0,5 mm) để thực hiện các phép đo khoảng cách giữa các điểm đánh dấu trên mẫu vải.
• Thiết bị điều hòa không khí: Đảm bảo duy trì nhiệt độ và độ ẩm tương đối ổn định theo tiêu chuẩn phòng thí nghiệm dệt may để điều hòa mẫu trước và sau khi thử nghiệm.

Quy trình chuẩn bị và tiến hành thử nghiệm

• Chuẩn bị mẫu thử: Cắt các mẫu vải theo kích thước quy định, tránh các vùng sát biên vải hoặc các khu vực bị nhăn, biến dạng. Tiến hành đánh dấu các khoảng cách đo xác định theo cả chiều dọc (chiều sợi dọc hoặc hàng vòng) và chiều ngang (chiều sợi ngang hoặc cột vòng).
• Điều hòa mẫu lần thứ nhất: Đặt mẫu thử trong môi trường điều hòa tiêu chuẩn cho đến khi đạt trạng thái cân bằng ẩm, sau đó tiến hành đo và ghi lại khoảng cách ban đầu giữa các điểm đánh dấu.
• Xử lý hơi nước tự do: Đặt mẫu thử vào thiết bị tạo hơi nước và cho tiếp xúc với luồng hơi nước tự do trong khoảng thời gian quy định (thông thường là 30 giây). Quy trình phải đảm bảo hơi nước thẩm thấu đều qua toàn bộ cấu trúc của mẫu vải.
• Điều hòa mẫu lần thứ hai: Lấy mẫu thử ra khỏi thiết bị, để nguội tự nhiên và tiếp tục đưa vào phòng điều hòa tiêu chuẩn để đưa vải về trạng thái cân bằng ẩm như ban đầu.
• Đo lại kích thước: Tiến hành đo lại khoảng cách giữa các điểm đánh dấu trên mẫu thử sau khi đã được điều hòa lại.

Tính toán và biểu thị kết quả

• Sự thay đổi kích thước (co hoặc giãn) của vải theo từng chiều được tính bằng tỷ lệ phần trăm (%) dựa trên hiệu số giữa kích thước trước và sau khi xử lý hơi nước chia cho kích thước ban đầu của mẫu thử.
• Kết quả được biểu thị bằng giá trị trung bình của các lần đo trên các mẫu thử khác nhau. Giá trị âm (-) biểu thị sự co lại của vải, trong khi giá trị dương (+) biểu thị sự giãn ra của vải.
• Báo cáo thử nghiệm phải bao gồm đầy đủ các thông tin: Ký hiệu tiêu chuẩn áp dụng, chi tiết về mẫu vải thử nghiệm, kết quả thay đổi kích thước trung bình theo chiều dọc và chiều ngang, cùng bất kỳ sai lệch nào so với quy trình chuẩn nếu có.

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11954:2017 (ISO 3005:1978) có hiệu lực kể từ ngày công bố, đóng vai trò là công cụ kỹ thuật chuẩn hóa giúp các doanh nghiệp dệt may kiểm soát chất lượng sản phẩm, hạn chế lỗi co rút vải trong quá trình là ủi hoặc giặt hấp bằng hơi nước ở quy mô công nghiệp.