Thông tư số 13/2013/TT-BYT được ban hành ngày 17 tháng 4 năm 2013 bởi Bộ Y tế, do Thứ trưởng Nguyễn Thanh Long ký thay Bộ trưởng, hướng dẫn chi tiết về công tác giám sát bệnh truyền nhiễm trên phạm vi cả nước. Thông tư này quy định một cách toàn diện và có hệ thống các hoạt động liên quan đến giám sát, điều tra, xử lý dịch bệnh truyền nhiễm nhằm chủ động phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả các nguy cơ dịch bệnh phát sinh trong cộng đồng.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Thông tư này hướng dẫn chi tiết các nội dung bao gồm: đối tượng, hình thức, địa điểm và nội dung giám sát bệnh truyền nhiễm; quy trình giám sát bệnh truyền nhiễm; quy trình điều tra bệnh dịch hoặc ổ dịch và các hoạt động phòng, chống dịch; cùng trách nhiệm cụ thể của các cơ quan, tổ chức trong hệ thống y tế từ trung ương đến địa phương.

Đối tượng giám sát bao gồm:

• Người mắc bệnh truyền nhiễm, người bị nghi ngờ mắc bệnh truyền nhiễm và người mang mầm bệnh truyền nhiễm.
• Tác nhân gây bệnh truyền nhiễm.
• Ổ chứa, trung gian truyền bệnh truyền nhiễm và các yếu tố nguy cơ liên quan.
• Các bệnh truyền nhiễm cần giám sát được quy định tại Khoản 1, Điều 3 Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm, đặc biệt chú trọng một số bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm B phải thực hiện cách ly y tế bắt buộc ban hành kèm theo phụ lục của Thông tư này.

Giải thích thuật ngữ cốt lõi

• Ổ dịch: Là nơi xuất hiện đồng thời trường hợp bệnh truyền nhiễm xác định, tác nhân gây bệnh và yếu tố trung gian truyền bệnh trong một khoảng thời gian nhất định tại cùng một địa điểm.
• Ổ chứa: Là nơi tác nhân gây bệnh truyền nhiễm có thể tồn tại, sinh trưởng và phát triển trong tự nhiên.

Hình thức và loại hình giám sát bệnh truyền nhiễm

Giám sát bệnh truyền nhiễm được định nghĩa là quá trình thu thập thông tin liên tục, có hệ thống về tình hình, chiều hướng của bệnh truyền nhiễm nhằm cung cấp cơ sở dữ liệu cho việc lập kế hoạch, triển khai và đánh giá hiệu quả các biện pháp phòng, chống dịch. Công tác giám sát được thực hiện qua các hình thức và loại hình sau:

• Hình thức giám sát:
  • Giám sát chủ động: Thực hiện thông qua hoạt động điều tra chủ động trực tiếp tại các điểm giám sát được chỉ định.
  • Giám sát thụ động: Thực hiện thông qua hệ thống báo cáo định kỳ hoặc đột xuất của các tuyến trong hệ thống y tế.
• Loại hình giám sát:
  • Giám sát thường xuyên: Theo dõi và kiểm soát liên tục bệnh truyền nhiễm tại một khu vực cụ thể hoặc trên phạm vi toàn quốc.
  • Giám sát trọng điểm: Tiến hành tại các đơn vị giám sát được lựa chọn đặc thù trong một khoảng thời gian nhất định.
  • Giám sát dựa vào cộng đồng: Phát hiện ca bệnh thông qua hoạt động của nhân viên y tế, thú y tuyến xã, thôn, bản và sự khai báo, phản ánh của người dân.
  • Giám sát dựa vào cơ sở khám bệnh, chữa bệnh: Thu thập thông tin từ báo cáo của các bệnh viện, phòng khám.
  • Giám sát dựa vào phòng xét nghiệm: Thu thập dữ liệu khẳng định tác nhân từ báo cáo của các phòng xét nghiệm y tế.

Địa điểm và nội dung giám sát trọng điểm

Địa điểm giám sát được triển khai trên toàn bộ phạm vi quản lý được phân công, trong đó đặc biệt tập trung vào các khu vực nhạy cảm bao gồm: khu vực đang có ổ dịch hoặc ổ dịch cũ, khu vực có nguy cơ cao xảy ra dịch bệnh; các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh; khu vực cách ly bệnh truyền nhiễm; nơi cư trú, học tập, lao động của người bệnh hoặc người nghi ngờ mắc bệnh; khu vực cửa khẩu biên giới; và các vùng chịu ảnh hưởng của thiên tai, thảm họa.

Nội dung giám sát cụ thể bao gồm ba nhóm chính:

• Giám sát nguồn bệnh: Theo dõi người mắc bệnh, người nghi ngờ mắc bệnh, người mang mầm bệnh, động vật mắc bệnh hoặc nghi ngờ mắc bệnh và động vật mang mầm bệnh truyền nhiễm.
• Giám sát tác nhân gây bệnh: Xác định và theo dõi các loại vi khuẩn, vi rút, rích-két-si-a, và ký sinh trùng gây bệnh.
• Giám sát ổ chứa, trung gian truyền bệnh và các yếu tố nguy cơ: Theo dõi côn trùng, động vật, thực vật trung gian; an toàn thực phẩm; môi trường đất, nước, không khí; các yếu tố địa lý, khí hậu, thời tiết; các yếu tố kinh tế - xã hội (mức sống, lối sống, phong tục tập quán, cơ cấu dân cư); cùng các mẫu bệnh phẩm và huyết thanh liên quan.

Quy trình và các bước tiến hành giám sát

Hoạt động giám sát bệnh truyền nhiễm phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình 5 bước liên hoàn:

1. Thu thập thông tin chi tiết về nguồn bệnh, tác nhân gây bệnh, đường lây truyền, ổ chứa, trung gian truyền bệnh và các hoạt động kiểm soát dịch đang triển khai.
2. Phân tích số liệu và đánh giá kết quả thu thập được.
3. Nhận định tình hình diễn biến của bệnh truyền nhiễm tại thực địa.
4. Đề xuất các biện pháp can thiệp y tế phù hợp và kịp thời.
5. Thực hiện báo cáo lên cơ quan quản lý cấp trên.

Quy trình điều tra bệnh dịch và xử lý ổ dịch

Khi xuất hiện ca bệnh hoặc ổ dịch, cơ quan y tế có thẩm quyền phải tiến hành quy trình điều tra dịch tễ gồm 10 bước:

1. Chuẩn bị đầy đủ nhân lực, trang thiết bị và phương án điều tra.
2. Xác định chính xác sự tồn tại của bệnh dịch hoặc ổ dịch.
3. Xác định tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng và cận lâm sàng đối với người mắc bệnh hoặc người nghi ngờ mắc bệnh đầu tiên.
4. Mô tả chi tiết quá trình diễn biến của dịch bệnh theo ba chiều kích: thời gian, địa điểm và con người.
5. Tìm hiểu đặc điểm dân số học, kinh tế - xã hội để xác định nhóm đối tượng cảm thụ hoặc nhóm có nguy cơ cao.
6. Điều tra toàn diện các yếu tố liên quan đến nguồn bệnh, tác nhân, đường lây và ổ chứa.
7. Tổng hợp, phân tích, đánh giá để đưa ra chẩn đoán xác định về ổ dịch, nguồn truyền nhiễm, đường truyền nhiễm và nhóm nguy cơ.
8. Nhận định và tiên lượng xu hướng diễn biến tiếp theo của dịch.
9. Đề xuất các biện pháp phòng, chống dịch khẩn cấp và lâu dài.
10. Báo cáo kết quả điều tra dịch tễ lên cấp có thẩm quyền.

Song song với điều tra, hoạt động xử lý ổ dịch phải được triển khai quyết liệt thông qua việc chuẩn bị sẵn sàng nhân lực, ngân sách, thuốc, hóa chất, trang thiết bị bảo hộ và cấp cứu. Các biện pháp can thiệp trực tiếp bao gồm:

• Xử lý nguồn bệnh: Thu dung, cách ly y tế, điều trị tích cực cho người bệnh; điều trị người lành mang mầm bệnh; xử lý triệt để chất thải của người và động vật mang mầm bệnh.
• Xử lý đường truyền bệnh: Tiêu diệt trung gian truyền bệnh (côn trùng, động vật truyền bệnh); thực hiện vệ sinh môi trường, phun hóa chất khử trùng tẩy uế khu vực có dịch.
• Bảo vệ người lành: Hướng dẫn vệ sinh cá nhân, trang bị bảo hộ lao động; bảo đảm an toàn thực phẩm; triển khai tiêm chủng vắc xin bao phủ; đẩy mạnh thông tin, tuyên truyền giáo dục sức khỏe cộng đồng.

Quản lý mẫu bệnh phẩm và chế độ thông tin, báo cáo

• Quản lý mẫu bệnh phẩm: Việc thu thập, bảo quản, đóng gói, vận chuyển, lưu giữ, sử dụng, nghiên cứu, trao đổi và tiêu hủy mẫu bệnh phẩm bệnh truyền nhiễm phải thực hiện nghiêm ngặt theo quy định tại Thông tư số 43/2011/TT-BYT ngày 05 tháng 12 năm 2011 của Bộ trưởng Bộ Y tế. Trường hợp cơ sở y tế tuyến dưới không đủ năng lực xét nghiệm phải liên hệ ngay với tuyến trên để được hướng dẫn và hỗ trợ chuyển mẫu an toàn.
• Chế độ thông tin, báo cáo: Công tác khai báo, thông tin và báo cáo bệnh truyền nhiễm phải tuân thủ đầy đủ các quy định tại Thông tư số 48/2010/TT-BYT ngày 31 tháng 12 năm 2010 của Bộ trưởng Bộ Y tế.

Phân công trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị

• Cục Y tế dự phòng: Chịu trách nhiệm tham mưu cho Bộ trưởng Bộ Y tế trong quản lý nhà nước; xây dựng, phối hợp và chỉ đạo toàn bộ hoạt động chuyên môn, kỹ thuật giám sát bệnh truyền nhiễm trên toàn quốc; tổ chức kiểm tra, đôn đốc và báo cáo định kỳ hoặc đột xuất tình hình dịch bệnh trong nước và quốc tế cho Bộ trưởng.
• Cục Quản lý khám, chữa bệnh: Chỉ đạo các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh thành lập hoặc chỉ định đơn vị chuyên trách giám sát bệnh truyền nhiễm và phòng chống lây nhiễm bệnh viện; kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện chế độ báo cáo dịch bệnh tại các bệnh viện.
• Các Viện thuộc hệ Y tế dự phòng: Chịu trách nhiệm hướng dẫn, chỉ đạo chuyên môn, kỹ thuật; kiểm tra, giám sát và đánh giá hoạt động giám sát bệnh truyền nhiễm tại các địa phương thuộc địa bàn được phân công phụ trách; thu thập, phân tích và chia sẻ dữ liệu dịch tễ.
• Sở Y tế các tỉnh, thành phố: Chỉ đạo, hướng dẫn và tổ chức kiểm tra, giám sát việc thực hiện các hoạt động chuyên môn về giám sát bệnh truyền nhiễm trên địa bàn quản lý.
• Các đơn vị trực thuộc Sở Y tế:
  • Trung tâm Y tế dự phòng tuyến tỉnh: Đầu mối tổ chức thực hiện giám sát bệnh truyền nhiễm trên địa bàn tỉnh; chỉ đạo, hướng dẫn tuyến dưới.
  • Trung tâm Kiểm dịch Y tế quốc tế: Thực hiện giám sát, kiểm dịch y tế đối với người, phương tiện, hàng hóa tại các cửa khẩu quốc tế.
  • Trung tâm Y tế tuyến huyện và Trạm Y tế tuyến xã: Trực tiếp triển khai các hoạt động giám sát, phát hiện ca bệnh và xử lý ổ dịch ban đầu tại cộng đồng.
• Các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh: Thiết lập đơn vị chuyên trách giám sát; thực hiện các kỹ thuật giám sát ca bệnh; phối hợp chặt chẽ với hệ thống y tế dự phòng trong điều tra dịch tễ, lấy mẫu và chia sẻ mẫu bệnh phẩm để chẩn đoán xác định tác nhân.
• Y tế các Bộ, Ngành: Chỉ đạo, hướng dẫn và kiểm tra công tác giám sát bệnh truyền nhiễm tại các đơn vị y tế thuộc quyền quản lý.

Hiệu lực thi hành và danh mục bệnh nhóm B phải cách ly y tế

Thông tư số 13/2013/TT-BYT có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15 tháng 6 năm 2013. Trong quá trình thực hiện, các văn bản dẫn chiếu nếu được sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế thì áp dụng theo văn bản mới nhất.

Ban hành kèm theo Thông tư là Phụ lục danh mục một số bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm B có khả năng lây truyền nhanh và nguy cơ tử vong cao bắt buộc phải thực hiện cách ly y tế, bao gồm:

1. Bệnh bạch hầu.
2. Bệnh ho gà.
3. Bệnh sởi.
4. Bệnh than.
5. Bệnh do não mô cầu.
6. Bệnh tay chân miệng.