Nghị định số 87/1998/NĐ-CP được ban hành bởi Chính phủ nhằm quy định chi tiết về việc phát hành, thu hồi và thay thế tiền giấy, tiền kim loại của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đây là văn bản pháp lý quan trọng xác lập vai trò độc quyền của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong quản lý tiền tệ, đồng thời thiết lập các cơ chế vận hành, lưu thông và bảo vệ đồng tiền pháp định của quốc gia.

Phạm vi điều chỉnh và Đối tượng áp dụng

Nghị định này điều chỉnh toàn bộ các hoạt động liên quan đến việc in, đúc, bảo quản, phát hành vào lưu thông, thu hồi từ lưu thông và thay thế các loại tiền giấy, tiền kim loại. Đối tượng áp dụng bao gồm Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, các tổ chức tín dụng, Kho bạc Nhà nước, các cơ quan Bộ, ngành liên quan (Bộ Tài chính, Bộ Công an), Ủy ban nhân dân các cấp, cùng toàn thể các tổ chức, cá nhân tham gia vào hoạt động giao dịch, sử dụng tiền mặt trên lãnh thổ Việt Nam.

Các khái niệm pháp lý cơ bản về tiền tệ

• Tiền mặt: Là các loại tiền giấy và tiền kim loại do Ngân hàng Nhà nước phát hành hợp pháp.
• Tiền đã công bố lưu hành: Là các loại tiền giấy, tiền kim loại đã được Ngân hàng Nhà nước công bố phát hành chính thức sau khi có sự cho phép của Chính phủ.
• Tiền chưa công bố lưu hành: Là các loại tiền đã được in, đúc và dự trữ trong hệ thống kho tiền của Ngân hàng Nhà nước nhưng chưa được phép đưa vào lưu thông.
• Tiền đình chỉ lưu hành: Là các loại tiền không còn giá trị lưu hành sau khi Ngân hàng Nhà nước công bố thu hồi và rút khỏi lưu thông.
• Tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông: Là các loại tiền đang lưu hành nhưng bị rách nát, hư hỏng theo các tiêu chuẩn kỹ thuật do Ngân hàng Nhà nước quy định.

Nguyên tắc xác định lượng tiền phát hành

Ngân hàng Nhà nước căn cứ vào kế hoạch cung ứng tiền tăng thêm hàng năm đã được Chính phủ phê duyệt, nhu cầu thanh toán thực tế của nền kinh tế, nhu cầu thay thế tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông và tiền đình chỉ lưu hành để xác định chính xác số lượng, cơ cấu các loại mệnh giá tiền mặt cần phát hành vào lưu thông.

Quy định về việc lập và quản lý các Quỹ phát hành

Để quản lý chặt chẽ lượng tiền dự trữ và điều hòa lưu thông, Ngân hàng Nhà nước được phép thành lập hai loại quỹ trong hệ thống:

• Quỹ dự trữ phát hành: Được bảo quản và quản lý nghiêm ngặt tại các Kho tiền Trung ương và kho tiền tại các Chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tỉnh, thành phố. Nguồn hình thành quỹ bao gồm tiền mới in, đúc nhập từ các nhà máy và tiền thu hồi từ lưu thông (kể cả tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông và tiền đình chỉ lưu hành) nhập về từ Quỹ nghiệp vụ phát hành.
• Quỹ nghiệp vụ phát hành: Được bảo quản và quản lý tại Kho tiền Sở giao dịch Ngân hàng Nhà nước và các Chi nhánh cấp tỉnh, thành phố. Nguồn hình thành quỹ gồm tiền nhập từ Quỹ dự trữ phát hành và tiền thu hồi trực tiếp từ lưu thông.

Nghiệp vụ phát hành và điều hòa tiền mặt

• Ngân hàng Nhà nước thực hiện đưa tiền vào lưu thông và thu tiền về thông qua các dịch vụ ngân quỹ, thanh toán và các hoạt động nghiệp vụ ngân hàng khác cho khách hàng.
• Ngân hàng Nhà nước có trách nhiệm đáp ứng đầy đủ, kịp thời nhu cầu thu, chi tiền mặt của các tổ chức tín dụng và Kho bạc Nhà nước dựa trên số dư tài khoản tiền gửi của các đơn vị này. Ngược lại, các tổ chức tín dụng và Kho bạc Nhà nước phải bảo đảm đáp ứng nhu cầu thanh toán tiền mặt an toàn, chính xác cho khách hàng.
• Ngân hàng Nhà nước chịu trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra việc tuyển chọn, phân loại tiền của các tổ chức tín dụng và Kho bạc Nhà nước theo đúng tiêu chuẩn tiền lưu thông.
• Thống đốc Ngân hàng Nhà nước có thẩm quyền ban hành, kiểm tra việc thực hiện chế độ điều hòa tiền mặt, chế độ xuất nhập các quỹ phát hành, cũng như chế độ kế toán, thống kê và báo cáo nghiệp vụ phát hành tiền theo quy định pháp luật.

Quy định về thu hồi và đổi tiền rách nát, hư hỏng

Ngân hàng Nhà nước có trách nhiệm tổ chức thường xuyên việc đổi tiền rách nát, hư hỏng, đồng thời tuyên truyền ý thức giữ gìn đồng tiền Việt Nam và ngăn chặn các hành vi hủy hoại tiền tệ. Quy trình đổi tiền được phân loại cụ thể như sau:

• Tiền hư hỏng do quá trình lưu thông: Tổ chức, cá nhân được đổi hoặc nộp vào tài khoản tại Sở giao dịch Ngân hàng Nhà nước, các Chi nhánh cấp tỉnh, các tổ chức tín dụng và Kho bạc Nhà nước một cách thuận tiện, không bị hạn chế số lượng, không phân biệt nơi cư trú, không phải nộp lệ phí và không cần thủ tục giấy tờ phức tạp.
• Tiền hư hỏng do thiên tai, tai nạn (cháy, mục, mối xông, chuột cắn): Người có tiền phải làm đơn trình bày rõ lý do để các cơ quan có thẩm quyền xét đổi. Người đổi tiền phải nộp lệ phí theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
• Tiền bị hư hỏng do tác động vật lý (viết, vẽ, cắt, xé, biến dạng): Nếu xác định không phải do hành vi cố ý hủy hoại thì được xét đổi có thu phí. Trường hợp nghi ngờ có hành vi cố ý hủy hoại, các cơ quan thu giữ tiền sẽ tạm thu giữ hiện vật và phối hợp với cơ quan Công an để điều tra, xử lý theo quy định.

Quy trình công bố lưu hành tiền mới và đình chỉ lưu hành tiền cũ

Khi có quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc phát hành tiền mới hoặc thu hồi tiền cũ, Ngân hàng Nhà nước phải thông báo công khai, rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng các nội dung sau:

• Chủ trương thay thế một phần hoặc toàn bộ các loại tiền đang lưu hành.
• Hình thức, thủ tục, thời gian phát hành tiền mới và thời hạn thu hồi tiền đình chỉ lưu hành thống nhất trên toàn quốc.
• Các đặc điểm nhận dạng kỹ thuật của tiền mới bao gồm: mệnh giá, màu sắc, kích thước, trọng lượng, chất liệu kèm theo mẫu tiền cụ thể.
• Tỷ lệ quy đổi giữa tiền mới và tiền đình chỉ lưu hành (nếu có).
• Định kỳ theo quý, năm hoặc đột xuất, Ngân hàng Nhà nước phải báo cáo Thủ tướng Chính phủ và đồng gửi Bộ Tài chính về tình hình phát hành, thu hồi, thay thế tiền.

Trách nhiệm của các Bộ, ngành và địa phương

• Bộ Tài chính: Có trách nhiệm kiểm tra việc thực hiện quy chế nghiệp vụ phát hành, thu hồi, thay thế tiền của Ngân hàng Nhà nước; đồng thời chỉ đạo, kiểm tra hệ thống Kho bạc Nhà nước thực hiện nghiêm túc các quy định liên quan.
• Bộ Công an: Chỉ đạo lực lượng công an các cấp chủ trì, phối hợp với Ngân hàng Nhà nước đấu tranh, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi hủy hoại tiền tệ, làm tiền giả, vận chuyển, tàng trữ và lưu hành tiền giả; thực hiện giám định kỹ thuật đối với các hiện vật nghi là tiền giả hoặc tiền bị hủy hoại khi có yêu cầu.
• Ủy ban nhân dân các cấp: Chỉ đạo các cơ quan chuyên môn tuyên truyền, vận động nhân dân nâng cao ý thức bảo vệ đồng tiền Việt Nam, tích cực tham gia phòng chống tiền giả và các hành vi phá hoại tiền tệ.

Khen thưởng, xử lý vi phạm và Hiệu lực thi hành

• Khen thưởng và Xử lý vi phạm: Hàng năm, Ngân hàng Nhà nước thực hiện khen thưởng các tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc. Ngược lại, các hành vi vi phạm quy định tại Nghị định này sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính, buộc bồi thường thiệt hại hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.
• Hiệu lực thi hành: Nghị định này có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày ký. Tất cả các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, Bộ trưởng Bộ Tài chính và Bộ trưởng Bộ Công an chịu trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra việc thi hành văn bản này.