Nghị định 298-TTg được Thủ tướng Chính phủ ban hành năm 1957 nhằm hướng dẫn chi tiết thi hành Sắc lệnh số 282-SL ngày 14 tháng 12 năm 1956 về chế độ báo chí. Văn bản này quy định toàn diện các khía cạnh pháp lý liên quan đến hoạt động báo chí lúc bấy giờ, bao gồm thủ tục cấp phép xuất bản, thể lệ nộp lưu chiểu bắt buộc, các hình thức kỷ luật đối với hành vi vi phạm và quy trình thực hiện quyền cải chính của tổ chức, cá nhân khi bị xâm hại danh dự trên báo chí.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với tất cả các cơ quan báo chí, tập san, chuyên san xuất bản trên lãnh thổ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, bao gồm cả báo chí lưu hành công chúng và báo chí lưu hành nội bộ của các cơ quan, đoàn thể, chính đảng. Các đối tượng chịu sự điều chỉnh trực tiếp bao gồm chủ nhiệm (giám đốc), chủ bút (tổng biên tập hoặc thư ký tòa soạn), quản lý tòa báo, các biên tập viên, cộng tác viên, cùng các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Báo chí Trung ương, Ủy ban Hành chính các cấp và hệ thống Tòa án nhân dân.

Thủ tục cấp giấy phép xuất bản báo chí

Trước khi tiến hành xuất bản bất kỳ một tờ báo nào, người chủ nhiệm phải hoàn tất thủ tục xin phép và khai báo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Hồ sơ xin phép xuất bản bao gồm các tài liệu cốt lõi sau:

• Một tờ khai chi tiết ghi rõ tên tờ báo, tôn chỉ, mục đích hoạt động, thể tài, trụ sở chính thức, nhà in hợp tác và chương trình hoạt động cụ thể.
• Bản sơ lược lý lịch, giấy chứng nhận có đủ quyền công dân và xác nhận không bị truy tố trước pháp luật của chủ nhiệm, chủ bút (hoặc tổng biên tập/thư ký tòa soạn) và người quản lý tờ báo. Các giấy tờ này phải do Ủy ban Hành chính và Tòa án nhân dân cấp tỉnh/thành phố nơi cư trú xác nhận.
• Danh sách chi tiết các biên tập viên và cộng tác viên thường xuyên tham gia hoạt động của tòa soạn.

Địa điểm nộp hồ sơ được phân cấp theo địa giới hành chính: nộp tại Sở Báo chí Trung ương đối với địa bàn Hà Nội; nộp tại Ủy ban Hành chính thành phố đối với Hải Phòng, Nam Định; nộp tại Ủy ban Hành chính Khu đối với khu Hồng Quảng và Khu tự trị Thái - Mèo; và nộp tại Ủy ban Hành chính tỉnh đối với các tỉnh thành khác. Thẩm quyền tối cao cấp giấy phép xuất bản báo chí thuộc về Thủ tướng Phủ.

Nghị định cũng quy định nghiêm ngặt về hiệu lực của giấy phép và các thay đổi trong quá trình hoạt động:

• Trong vòng hai tháng kể từ ngày được cấp phép, nếu tờ báo không xuất bản mà không có lý do chính đáng thì giấy phép sẽ mất hiệu lực. Trường hợp tự ý đình bản quá ba tháng, nếu muốn tiếp tục xuất bản phải làm lại thủ tục xin phép từ đầu.
• Nghiêm cấm mọi hoạt động quảng cáo, cổ động, đặt đại lý, thu tiền mua báo trước khi được cấp giấy phép chính thức.
• Mọi thay đổi về tên báo, tôn chỉ mục đích, kỳ hạn phát hành, hoặc thay đổi nhân sự chịu trách nhiệm chính đều bắt buộc phải làm lại thủ tục xin phép và giải trình rõ lý do.
• Việc xuất bản phụ san có hình thức, nội dung khác biệt với tờ báo chính phải được xem xét như một tờ báo mới và phải xin phép riêng biệt.
• Các thay đổi nhỏ hơn như chuyển trụ sở, đổi nhà in, thay đổi nhân sự biên tập thông thường, hoặc tạm đình bản dưới ba tháng phải thông báo bằng văn bản cho Sở Báo chí Trung ương và chính quyền địa phương trước ít nhất bảy ngày.

Thể lệ nộp lưu chiểu bắt buộc trước khi phát hành

Để đảm bảo công tác quản lý nội dung, Nghị định quy định tất cả báo chí (trừ báo chí nội bộ của quân đội và công an) đều phải thực hiện nghĩa vụ nộp lưu chiểu trước khi phát hành ra công chúng với thời hạn nghiêm ngặt:

• Báo ra hàng ngày phải nộp lưu chiểu trước khi phát hành ít nhất 3 tiếng đồng hồ.
• Báo không ra hàng ngày phải nộp trước ít nhất 6 tiếng đồng hồ.
• Các loại tạp chí, tập san, chuyên san phải nộp trước ít nhất 12 tiếng đồng hồ.

Số lượng và địa chỉ nộp lưu chiểu được quy định cụ thể: nộp 5 bản cho Sở Báo chí Trung ương; nộp cho Ủy ban Hành chính và Tòa án nhân dân nơi xuất bản mỗi cơ quan 2 bản. Đối với báo chí nội bộ của các cơ quan, đoàn thể không bán ra công chúng thì chỉ cần nộp 3 bản cho Sở Báo chí Trung ương. Trên các bản lưu chiểu phải ghi rõ dòng chữ "báo lưu chiểu", số lượng phát hành thực tế, ngày giờ nộp, có đóng dấu của tòa báo và chữ ký trực tiếp của người quản lý hoặc chủ nhiệm. Mọi trường hợp tái bản, dù không thay đổi nội dung, vẫn phải thực hiện nghĩa vụ nộp lưu chiểu như lần in đầu tiên.

Chế độ kỷ luật và các hình thức xử lý vi phạm

Nghị định thiết lập một hệ thống chế tài nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm pháp luật về báo chí, phân cấp thẩm quyền xử lý rõ ràng:

• Vi phạm quy định về cấp phép và hoạt động trước khi có phép (Điều 2 và Điều 6) sẽ bị xử phạt theo Sắc lệnh số 282-SL.
• Vi phạm về thời hạn xuất bản, tự ý thay đổi nội dung, tôn chỉ hoặc xuất bản phụ san trái phép (Điều 5, 7, 8) sẽ bị cảnh cáo hoặc xử phạt hành chính tùy mức độ.
• Vi phạm quy định về thông báo thay đổi thông tin tòa soạn hoặc chậm trễ, trốn tránh nộp lưu chiểu (Điều 9, 10, 11, 12, 13) cũng chịu các hình thức xử phạt tương ứng theo Sắc lệnh 282-SL.
• Hành vi in lại toàn bộ hoặc trích đăng nội dung từ các ấn phẩm đã có lệnh tịch thu, thu hồi sẽ bị xử lý nghiêm khắc.

Về hình thức cảnh cáo, Nghị định chia làm các cấp độ từ thấp đến cao: cảnh cáo bằng văn bản gửi riêng, tuyên bố quyết định cảnh cáo trước hội nghị báo chí, hoặc công bố quyết định cảnh cáo công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng. Quyền cảnh cáo thuộc về Sở Báo chí Trung ương (đối với báo chí tại Hà Nội) và Ủy ban Hành chính địa phương (đối với báo chí địa phương). Riêng các biện pháp mạnh mẽ như tịch thu, thu hồi số báo vi phạm, đình bản tạm thời hoặc đình bản vĩnh viễn một tờ báo đều thuộc thẩm quyền quyết định duy nhất của Thủ tướng Phủ.

Quy định chi tiết về quyền cải chính và giải quyết khiếu nại

Đây là một trong những nội dung được quy định rất chi tiết nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và công dân trước các thông tin sai lệch:

• Khi một tờ báo đăng tải thông tin vu khống, sai sự thật gây ảnh hưởng đến uy tín, danh dự của bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào, đối tượng bị hại có quyền yêu cầu tòa soạn phải đăng bài cải chính. Đồng thời, người bị hại vẫn giữ nguyên quyền khởi kiện ra tòa án để yêu cầu xử lý hình sự và đòi bồi thường thiệt hại về vật chất lẫn tinh thần.
• Yêu cầu kỹ thuật đối với bài cải chính: Phải được đăng nguyên văn, không được kèm theo lời giải thích, bình luận hay biện hộ của tòa soạn. Bài cải chính phải được đặt tại đúng vị trí, sử dụng cùng cỡ chữ, kiểu chữ như bài viết vi phạm trước đó. Chiều dài bài cải chính không được vượt quá gấp đôi bài viết vi phạm nhưng tối thiểu phải đạt 50 dòng cột báo. Số lượng phát hành của kỳ báo có bài cải chính không được thấp hơn kỳ báo đã đăng thông tin sai lệch.
• Thời hạn đăng cải chính: Đối với báo hàng ngày, chậm nhất là 3 ngày sau khi nhận được yêu cầu. Đối với báo định kỳ khác, phải đăng ngay trong số tiếp theo nếu nhận được yêu cầu trước khi báo lên khuôn 1 ngày. Việc đăng bài cải chính hoàn toàn không được thu phí của đương sự.
• Trường hợp tòa soạn tự viết bài cải chính theo yêu cầu của đương sự, bài viết đó vẫn phải tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật nêu trên. Nếu sau khi cải chính, tòa soạn vẫn tiếp tục đưa ra các bình luận, nhận xét trái ngược hoặc không đồng nhất, người bị hại có quyền tiếp tục yêu cầu cải chính lần tiếp theo.
• Tòa soạn chỉ có quyền từ chối đăng bài cải chính nếu nội dung bài cải chính đó vi phạm pháp luật hoặc xâm phạm đến danh dự của người viết báo, nhưng phải lập tức thông báo lý do bằng văn bản cho đương sự.

Trong trường hợp tòa soạn từ chối, trì hoãn hoặc thực hiện cải chính không đúng quy định, đương sự có quyền khiếu nại lên Sở Báo chí Trung ương, Ủy ban Hành chính địa phương hoặc khởi kiện trực tiếp ra Tòa án nhân dân cấp tỉnh/thành phố. Tòa án có trách nhiệm xét xử theo thủ tục rút gọn (cấp thẩm) trong thời hạn tối đa 3 ngày. Nếu tòa án phán quyết phải cải chính, tòa soạn bắt buộc phải thực hiện ngay trong số báo gần nhất, kể cả trong trường hợp tòa soạn đang tiến hành kháng án lên tòa án phúc thẩm (tòa án phúc thẩm phải giải quyết vụ việc trong vòng 10 ngày kể từ khi nhận đơn kháng án).

Điều khoản thi hành và chuyển tiếp

Nghị định quy định điều khoản chuyển tiếp đối với các cơ quan báo chí đã xuất bản trước ngày ban hành Sắc lệnh số 282-SL (ngày 14 tháng 12 năm 1956) mà chưa hoàn thành thủ tục khai báo hợp lệ thì phải hoàn tất việc khai báo trong thời hạn tối đa là hai tháng kể từ ngày Nghị định này được công bố. Tất cả các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Bộ trưởng Bộ Tư pháp, Bộ trưởng Bộ Công an, Ủy ban Hành chính các cấp và Giám đốc Sở Báo chí Trung ương chịu trách nhiệm giám sát và thi hành nghiêm chỉnh các điều khoản của Nghị định này.