Nghị định số 157-HĐBT ban hành năm 1985 do Hội đồng Bộ trưởng ban hành quy định về tổ chức và hoạt động của các Ban thanh tra nhân dân, nhằm phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân lao động, bảo vệ tài sản xã hội chủ nghĩa và tăng cường hiệu quả giám sát tại cơ sở.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với việc thành lập và hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân tại các cấp chính quyền cơ sở (xã, phường, thị trấn), các cơ sở sự nghiệp (bệnh viện, trường học, trạm nghiên cứu, viện nghiên cứu, cơ sở điều dưỡng), các cơ quan hành chính từ cấp huyện trở lên, và các cơ sở sản xuất kinh doanh (nhà máy, hầm mỏ, công trường, nông lâm trường, công ty, xí nghiệp). Đối với các liên hiệp sản xuất kinh doanh lớn, Ủy ban Thanh tra cấp tỉnh, thành phố hoặc đặc khu trực thuộc Trung ương sẽ xem xét quyết định việc tổ chức Ban Thanh tra nhân dân toàn liên hiệp và các Ban trực thuộc.

Cơ cấu tổ chức, thành viên và nhiệm kỳ

• Tại xã, phường, thị trấn: Ban Thanh tra nhân dân gồm từ 7 đến 11 thành viên. Danh sách thành viên do Chủ tịch Ủy ban nhân dân phối hợp với Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể đề cử, trình Hội đồng nhân dân cùng cấp thông qua tại phiên họp đầu tiên của nhiệm kỳ. Nhiệm kỳ của Ban là 2 năm. Các thành viên Ủy ban nhân dân, Trưởng/Phó công an xã và xã đội không được tham gia Ban Thanh tra nhân dân.
• Tại các cơ sở sản xuất, kinh doanh, sự nghiệp, hành chính: Ban gồm từ 5 đến 9 thành viên, do Hội nghị công nhân viên chức bầu trực tiếp bằng hình thức bỏ phiếu kín với nhiệm kỳ 2 năm. Cán bộ giữ chức vụ phụ trách đơn vị cơ sở không được tham gia Ban.
• Tại các tổ chức Liên hiệp: Ban gồm từ 7 đến 11 thành viên, do Hội nghị đại biểu Ban Thanh tra nhân dân ở các đơn vị trực thuộc và đại biểu các đoàn thể bầu ra với nhiệm kỳ 2 năm. Ban này phải được cơ quan Thanh tra cấp trên trực tiếp công nhận.

Nhiệm vụ của Ban Thanh tra nhân dân

• Giám sát và thanh tra thường xuyên: Thực hiện giám sát tại chỗ việc thực hiện kế hoạch Nhà nước, chấp hành chính sách, chế độ, nội quy của đơn vị; đấu tranh chống tiêu cực nhằm bảo vệ tài sản xã hội chủ nghĩa, cải tiến quản lý, tăng cường đoàn kết nội bộ và chăm lo đời sống nhân dân, người lao động.
• Nội dung giám sát trọng tâm: Tập trung vào việc thực hiện kế hoạch sản xuất, kinh doanh, các nghị quyết của Hội đồng nhân dân hoặc Hội nghị công nhân viên chức; thực hiện các quy định về bảo vệ tài sản xã hội chủ nghĩa, chống tiêu cực; bảo đảm quyền làm chủ tập thể của người lao động và thực hiện các chế độ, chính sách đời sống.
• Tham gia giải quyết khiếu nại, tố cáo: Đóng góp ý kiến với Ủy ban nhân dân hoặc thủ trưởng đơn vị trong việc giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị của quần chúng; tìm hiểu nguyên nhân phát sinh đơn thư và đề xuất biện pháp khắc phục tình trạng chậm trễ giải quyết.
• Đôn đốc và báo cáo: Theo dõi, đôn đốc việc thực hiện các kiến nghị sau thanh tra của cơ quan thanh tra cấp trên; định kỳ báo cáo công tác trước Hội đồng nhân dân hoặc Hội nghị công nhân viên chức; báo cáo lên cơ quan thanh tra cấp trên các vấn đề vượt quá thẩm quyền giải quyết của cơ sở.

Quyền hạn của Ban Thanh tra nhân dân

• Kiến nghị và xử lý: Phát hiện gương tốt để kiến nghị biểu dương; nhắc nhở, đấu tranh ngăn ngừa sai phạm. Trường hợp phát hiện vi phạm nghiêm trọng, Ban có quyền lập biên bản và báo cáo thủ trưởng đơn vị xử lý.
• Yêu cầu cung cấp thông tin: Yêu cầu cán bộ, nhân viên và những người có trách nhiệm liên quan cung cấp tài liệu, tình hình cần thiết phục vụ cho công tác thanh tra.
• Xác minh trực tiếp: Gặp gỡ trực tiếp cá nhân hoặc tập thể quần chúng trong đơn vị để trao đổi, làm rõ nội dung thanh tra.
• Kết luận và đề xuất: Đưa ra kết luận rõ ràng về đúng, sai; phân tích nguyên nhân, xác định trách nhiệm và kiến nghị các biện pháp khắc phục, sửa chữa khuyết điểm hoặc đề xuất hình thức khen thưởng, kỷ luật phù hợp.

Nguyên tắc hoạt động và mối quan hệ công tác

• Chế độ báo cáo: Ban Thanh tra nhân dân phải báo cáo kết luận, kiến nghị với Đảng ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã/phường hoặc thủ trưởng đơn vị cơ sở để giải quyết. Nếu không thống nhất với hướng giải quyết, Ban có quyền báo cáo lên cơ quan thanh tra cấp trên trực tiếp xem xét.
• Sự lãnh đạo và chỉ đạo: Ban chịu sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng ủy cơ sở và sự chỉ đạo nghiệp vụ của cơ quan thanh tra cấp trên trực tiếp. Các Ban thuộc cơ sở liên hợp lớn hoặc đơn vị có Đảng bộ trực thuộc cấp tỉnh/thành phố/đặc khu sẽ chịu sự chỉ đạo của Ủy ban Thanh tra cấp tỉnh, thành phố, đặc khu.
• Trách nhiệm của cơ quan thanh tra cấp tỉnh, huyện: Chỉ đạo, hướng dẫn tổ chức và hoạt động của các Ban Thanh tra nhân dân theo đúng quy định; tổ chức bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên môn; phối hợp chặt chẽ với Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể (công đoàn, thanh niên, phụ nữ) trong việc đề cử nhân sự và thúc đẩy chương trình hoạt động.
• Trách nhiệm của Ủy ban nhân dân và thủ trưởng cơ sở: Thông báo cho Ban Thanh tra nhân dân về các chủ trương công tác, tình hình thực hiện kế hoạch, chính sách; tạo điều kiện thuận lợi về địa điểm làm việc, kinh phí, phương tiện thông tin; chỉ đạo các bộ phận liên quan cung cấp tài liệu kịp thời và giải quyết nhanh chóng các kiến nghị của Ban.

Hiệu lực thi hành và trách nhiệm tổ chức thực hiện

• Trách nhiệm hướng dẫn: Chủ nhiệm Ủy ban Thanh tra Nhà nước chịu trách nhiệm hướng dẫn, theo dõi và kiểm tra việc thực hiện Nghị định này.
• Trách nhiệm thi hành: Các Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước, thủ trưởng các cơ quan khác thuộc Hội đồng Bộ trưởng, và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố, đặc khu trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc các quy định của Nghị định.