Nghị định 114/2002/NĐ-CP được Chính phủ ban hành nhằm quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật Lao động và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động về chế độ tiền lương. Văn bản này đặt ra các nguyên tắc, tiêu chuẩn và cơ chế vận hành hệ thống tiền lương, bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho người lao động và tạo khung pháp lý rõ ràng cho người sử dụng lao động trong quá trình hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Phạm vi và đối tượng áp dụng quy định về tiền lương

Nghị định quy định rõ các đối tượng bắt buộc áp dụng và các trường hợp ngoại lệ không thuộc phạm vi điều chỉnh của văn bản này:

• Đối tượng áp dụng: Người lao động làm việc theo chế độ hợp đồng lao động trong các tổ chức bao gồm: Doanh nghiệp nhà nước; doanh nghiệp thành lập theo Luật Doanh nghiệp; doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; doanh nghiệp của tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội; đơn vị sự nghiệp hạch toán kinh tế; hợp tác xã, trang trại, hộ gia đình, cá nhân có sử dụng lao động; và các cơ quan, tổ chức nước ngoài hoặc quốc tế đóng trên lãnh thổ Việt Nam có sử dụng lao động là người Việt Nam (trừ trường hợp Điều ước quốc tế có quy định khác).
• Đối tượng không áp dụng: Cán bộ, công chức theo Pháp lệnh cán bộ, công chức; người thuộc tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội hoạt động theo Quy chế riêng; xã viên hợp tác xã hoạt động theo Luật Hợp tác xã; sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ, quân nhân chuyên nghiệp và viên chức quốc phòng trong lực lượng vũ trang không làm việc theo chế độ hợp đồng lao động.

Quy định về mức lương tối thiểu

• Mức lương tối thiểu được xác định dựa trên cung cầu lao động, khả năng kinh tế và chỉ số giá sinh hoạt theo từng thời kỳ. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội có trách nhiệm chủ trì, lấy ý kiến các bên liên quan để trình Chính phủ công bố mức lương tối thiểu chung và mức lương tối thiểu áp dụng cho khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, tổ chức quốc tế tại Việt Nam.
• Doanh nghiệp và cơ quan được phép áp dụng mức lương tối thiểu cao hơn mức lương tối thiểu do Nhà nước quy định để làm căn cứ trả lương cho người lao động, tùy thuộc vào điều kiện và hiệu quả hoạt động kinh doanh thực tế.

Nguyên tắc xây dựng thang lương, bảng lương và định mức lao động

Người sử dụng lao động có trách nhiệm xây dựng thang lương, bảng lương và định mức lao động sau khi tham khảo ý kiến của Ban Chấp hành Công đoàn cơ sở, công bố công khai và đăng ký với cơ quan quản lý nhà nước về lao động cấp tỉnh nơi đặt trụ sở chính. Các nguyên tắc cụ thể bao gồm:

• Xây dựng thang lương, bảng lương: Phải phân loại rõ ràng cho lao động quản lý, chuyên môn kỹ thuật, nghiệp vụ và công nhân trực tiếp sản xuất. Bội số của thang lương là hệ số chênh lệch giữa mức lương cao nhất và thấp nhất. Số bậc lương phụ thuộc vào độ phức tạp của công việc, khoảng cách giữa các bậc phải khuyến khích người lao động nâng cao tay nghề. Mức lương bậc 1 phải cao hơn mức lương tối thiểu của Nhà nước; lương cho công việc độc hại, nguy hiểm phải cao hơn công việc trong điều kiện bình thường.
• Xây dựng định mức lao động: Phải dựa trên cấp bậc công việc và phù hợp với cấp bậc công nhân, bảo đảm điều kiện làm việc bình thường và không kéo dài thời gian làm việc tiêu chuẩn. Định mức mới hoặc sửa đổi phải được áp dụng thử nghiệm tối đa không quá 3 tháng trước khi ban hành chính thức.
• Mục đích áp dụng: Thang lương, bảng lương là cơ sở để thỏa thuận tiền lương trong hợp đồng lao động; xác định đơn giá tiền lương; thực hiện chế độ nâng bậc lương; đóng và hưởng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; tính lương ngừng việc và giải quyết các quyền lợi khác theo quy định.

Các hình thức trả lương cho người lao động

Nghị định quy định ba hình thức trả lương chính:

• Lương theo thời gian: Trả dựa trên thời gian làm việc thực tế. Lương tháng trả cho một tháng làm việc; lương tuần tính bằng lương tháng nhân 12 chia cho 52 tuần; lương ngày tính bằng lương tháng chia cho số ngày làm việc tiêu chuẩn (tối đa không quá 26 ngày); lương giờ tính bằng lương ngày chia cho số giờ làm việc tiêu chuẩn trong ngày.
• Lương theo sản phẩm: Trả dựa trên số lượng và chất lượng sản phẩm thực tế hoàn thành theo định mức.
• Lương khoán: Trả dựa trên khối lượng và chất lượng công việc cụ thể phải hoàn thành theo thỏa thuận.

Quy định về việc trả lương chậm và đền bù

Trong trường hợp bất khả kháng do thiên tai, hỏa hoạn mà người sử dụng lao động đã tìm mọi biện pháp khắc phục nhưng không thể trả lương đúng hạn thì được phép chậm lương nhưng không quá 1 tháng. Việc đền bù được quy định như sau:

• Chậm dưới 15 ngày: Không phải đền bù.
• Chậm từ 15 ngày trở lên: Phải đền bù một khoản tiền ít nhất bằng số tiền trả chậm nhân với lãi suất tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp mở tài khoản giao dịch tại thời điểm trả lương.

Khấu trừ tiền lương của người lao động

Việc khấu trừ tiền lương chỉ được thực hiện sau khi người lao động đã đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và nộp thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao (nếu có). Người sử dụng lao động chỉ được khấu trừ dần các khoản tiền đã tạm ứng hoặc khoản bồi thường thiệt hại vật chất theo đúng quy định của pháp luật lao động.

Tiền lương làm thêm giờ và làm việc vào ban đêm

Người lao động làm việc ngoài giờ tiêu chuẩn hoặc làm việc vào ban đêm được hưởng chế độ tiền lương ưu đãi:

• Làm thêm giờ: Tính theo đơn giá tiền lương hoặc tiền lương thực trả của công việc đang làm. Vào ngày thường ít nhất bằng 150%; vào ngày nghỉ hàng tuần ít nhất bằng 200%; vào ngày lễ, ngày nghỉ có hưởng lương ít nhất bằng 300%.
• Làm việc vào ban đêm: Được trả thêm ít nhất bằng 30% tiền lương của công việc làm vào ban ngày. Trường hợp làm thêm giờ vào ban đêm, người lao động được hưởng cả tiền lương làm thêm giờ và lương làm việc vào ban đêm.

Chế độ thưởng cho người lao động

• Đối với doanh nghiệp nhà nước: Quỹ khen thưởng được trích lập từ lợi nhuận sau thuế để thưởng cho người lao động dựa trên kết quả sản xuất kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc, thực hiện theo hướng dẫn của Bộ Tài chính.
• Đối với doanh nghiệp khác: Việc thưởng do người sử dụng lao động quyết định dựa trên kết quả kinh doanh và thỏa thuận trong hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể.
• Doanh nghiệp có trách nhiệm ban hành Quy chế thưởng công khai sau khi tham khảo ý kiến của Ban Chấp hành Công đoàn cơ sở.

Tạm ứng tiền lương trong các trường hợp đặc biệt

• Khó khăn đột xuất: Người lao động được tạm ứng ít nhất 1 tháng lương, phương thức hoàn trả do hai bên thỏa thuận và không được tính lãi suất.
• Thực hiện nghĩa vụ công dân: Nghỉ từ 1 tuần trở lên được tạm ứng tiền lương tương ứng với số ngày nghỉ và khấu trừ dần vào lương.
• Bị tạm giữ, tạm giam: Nếu liên quan đến quan hệ lao động, hàng tháng được tạm ứng 50% tiền lương cấp bậc, chức vụ của tháng trước liền kề. Khi hết hạn tạm giữ, tạm giam, nếu do lỗi của người sử dụng lao động hoặc cơ quan tố tụng thì người lao động được truy lĩnh đầy đủ tiền lương và đóng bảo hiểm xã hội theo quy định. Nếu bị tạm giữ, tạm giam do vi phạm không liên quan đến quan hệ lao động thì không được tạm ứng lương.

Tiền lương làm căn cứ tính các chế độ trợ cấp và bồi thường

• Lương nghỉ phép, nghỉ lễ, nghỉ việc riêng có hưởng lương: Tính theo lương thời gian của hợp đồng lao động tháng trước liền kề chia cho số ngày làm việc tiêu chuẩn (tối đa 26 ngày) nhân với số ngày nghỉ.
• Lương ngừng việc: Nếu ngừng việc từ 2 giờ trở lên trong một ca làm việc thì được trả lương ngừng việc theo quy định.
• Lương tính trợ cấp thôi việc, mất việc làm, bồi thường: Là tiền lương theo hợp đồng lao động, tính bình quân của 6 tháng liền kề trước khi sự việc xảy ra, bao gồm lương cấp bậc, chức vụ, phụ cấp khu vực và phụ cấp chức vụ (nếu có).

Chính sách tiền lương đối với các nhóm lao động đặc thù

• Người học nghề, tập nghề: Nếu trực tiếp làm ra sản phẩm thì được trả lương theo thỏa thuận nhưng không thấp hơn 70% đơn giá lương của công việc đó. Nếu kéo dài thời gian học nghề so với cam kết, người sử dụng lao động phải trả đủ 100% lương.
• Lao động nữ, lao động chưa thành niên, lao động là người tàn tật: Được bảo đảm nguyên tắc bình đẳng, trả lương ngang nhau nếu cùng làm một công việc như lao động nam hoặc lao động bình thường.
• Lao động là người cao tuổi: Được rút ngắn thời gian làm việc nhưng vẫn được hưởng nguyên lương.
• Lao động có trình độ chuyên môn, kỹ thuật cao: Được trả lương theo thỏa thuận đặc biệt phù hợp với mức độ đóng góp hiệu quả cho doanh nghiệp.
• Lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài: Được trả một phần lương bằng ngoại tệ hoặc tiền của nước sở tại nếu do doanh nghiệp Việt Nam trực tiếp điều hành và chi trả.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 114/2002/NĐ-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2003. Nghị định này thay thế cho Nghị định số 197/CP ngày 31 tháng 12 năm 1994 của Chính phủ về việc quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật Lao động về tiền lương. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc các quy định tại Nghị định này.