Ngày 04 tháng 12 năm 2009, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ban hành Lệnh công bố Luật dân quân tự vệ năm 2009, được Quốc hội khóa XII thông qua tại kỳ họp thứ 6 ngày 23 tháng 11 năm 2009. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng vững chắc cho việc xây dựng, tổ chức, hoạt động và bảo đảm chế độ, chính sách cho lực lượng dân quân tự vệ trong thời kỳ mới.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

• Phạm vi điều chỉnh: Luật này quy định chi tiết về nghĩa vụ tham gia dân quân tự vệ; tổ chức, nhiệm vụ, hoạt động của lực lượng dân quân tự vệ; chế độ, chính sách đối với người tham gia và trách nhiệm quản lý nhà nước của các cơ quan, tổ chức liên quan đối với lực lượng này.
• Đối tượng áp dụng: Luật áp dụng đối với công dân Việt Nam, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế và các cá nhân có liên quan đến tổ chức, hoạt động của dân quân tự vệ.

Giải thích các thuật ngữ pháp lý cốt lõi (Điều 3)

Để bảo đảm tính thống nhất trong việc áp dụng pháp luật, văn bản đã đưa ra định nghĩa rõ ràng cho các khái niệm cơ bản:

• Dân quân tự vệ: Là lực lượng vũ trang quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác; là một bộ phận của lực lượng vũ trang nhân dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự quản lý, điều hành của Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp, sự chỉ huy thống nhất của Bộ Quốc phòng và sự chỉ huy trực tiếp của cơ quan quân sự địa phương. Lực lượng này được tổ chức ở xã, phường, thị trấn gọi là dân quân; tổ chức ở cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị sự nghiệp, tổ chức kinh tế gọi là tự vệ.
• Dân quân tự vệ nòng cốt: Là lực lượng gồm những công dân trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ tham gia dân quân tự vệ, được tuyển chọn và tổ chức thành các đơn vị sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu, phục vụ chiến đấu và thực hiện các nhiệm vụ khác theo quy định.
• Dân quân tự vệ rộng rãi: Là lực lượng gồm những công dân trong độ tuổi đã được đăng ký, quản lý để sẵn sàng mở rộng lực lượng và thực hiện các nhiệm vụ khi có lệnh của cấp có thẩm quyền.
• Dân quân tự vệ biển: Là lực lượng dân quân tự vệ được tổ chức ở các đơn vị hành chính cấp xã ven biển, xã đảo và trong các cơ quan, tổ chức, phương tiện hoạt động trên biển để thực hiện nhiệm vụ trên các vùng biển Việt Nam.

Vị trí và chức năng của lực lượng Dân quân tự vệ (Điều 4)

Luật xác định rõ vai trò chiến lược của lực lượng dân quân tự vệ trong hệ thống quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân:

• Lực lượng dân quân tự vệ làm nòng cốt cùng toàn dân đánh giặc ở địa phương, cơ sở khi có chiến tranh xảy ra.
• Phối hợp chặt chẽ với các lực lượng khác như Quân đội nhân dân, Công an nhân dân và các lực lượng trên địa bàn để bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.
• Tham gia bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ Đảng, chính quyền, tính mạng, tài sản của nhân dân và tài sản của Nhà nước tại địa phương, cơ sở.
• Tích cực tham gia thực hiện các nhiệm vụ phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, tìm kiếm, cứu nạn, bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường và các hoạt động phòng thủ dân sự khác theo quy định của pháp luật.

Hiệu lực thi hành

Lệnh công bố Luật dân quân tự vệ năm 2009 có hiệu lực thi hành đồng bộ với Luật dân quân tự vệ năm 2009 kể từ ngày 01 tháng 07 năm 2010. Luật này thay thế cho Pháp lệnh dân quân tự vệ năm 2004.